Bir çocuk akşam ateşinin yanında oturur. Büyükleri konuşur. Bir öykü anlatırlar. O öyküde bir yol vardır, bir karar vardır, bir ölçü vardır. Çocuk o öyküyü dinlerken kimi olayları ilk ağızdan öğrenir ama aynı zamanda budununun ve kendinin yerini öğrenir. Hatta gökle yer arasındaki bağı, insanın sorumluluğunu, sözün ağırlığını kavrar. Yıllar geçer. Aynı çocuk kendi çocuğuna aynı düzeni aktarır. Bu aktarım sürdüğünde budun kendini taşır.
Töresel bellek bu aktarımın kendisidir.
Bugün Türk dünyasında bu aktarımın birçok yerde kopmuş olduğu görülür. Dil sürer. Soy bilgisi sürer. Fakat bunları bir arada tutan anlam hattı parçalanmıştır. İnsan kendi köküne dokunur, ama o kökün nasıl yaşandığını bilmez. Aynı kelimeler kullanılır, fakat o kelimelerin taşıdığı düzen aynı açıklıkla belirmez; çünkü kök sebepler unutulmuştur.
Töre burada öne çıkar. Töre bir metin gibi durmaz. Günlük yaşam içinde işleyen bir ölçü olarak yaşar. Aile içinde söz nasıl alınır, budun içinde karar nasıl verilir, doğayla bağ nasıl kurulur; bunların hepsi törenin alanına girer. Bir kişi bu ölçüyü kendi yaşamında kurduğunda taşıyıcı olur. Her birey bu taşıyıcılığı üstlendiğinde düzen tek bir odağa bağlanmadan ayakta durur.
Bu yapı dağılmış bir ağ gibi işler. Her düğüm aynı çekirdeği taşır. Bir düğüm yara aldığında ötekiler işlemeyi sürdürür. Bu yüzden düzen tek bir merkeze bağlanmaz. Bir örnek düşün: bir boyda alınan karar, başka bir boyda da benzer biçimde alınır. Çünkü iki yan da aynı ilkeyi taşır. Kimse o ilkeyi o anda üretmez. İlke zaten içtedir.
Bu düzen teknik açıdan şöyle okunabilir: her birey bir bilgi düğümü gibidir. Töre, bu düğümlere dağılmış çekirdek bir kural örüsü gibi işler. Bu kural örüsü, yazıya dökülmemiş bir duruş kalıbı gibi davranır. Her düğüm bu kalıbı kendi yaşamında işletir. Böylece merkezsiz ama uyumlu bir düzen doğar. Sen bu düğümlerin bir bölümünü işleyemez duruma getirirsen düzen bütünüyle çökmez, ama bütünlük zayıflar. Düğümler arasındaki eş titreşim kaybolur. Aynı kökten gelen insanlar ayrı yönlere gider.
Türk dünyasında yaşanan tam olarak budur.
Doğu Avrupa bu süreci açık biçimde gösterir. Tuna boylarına inen Türk boyları bir düzen kurdu. Bu düzen askeri ya da siyasal bir yapı olmanın ötesine geçti. Aile içi ilişki, söz verme biçimi, topluluk içinde karar alma yolu aynı çekirdeğe dayandı. Hristiyanlık yayılırken ilk kırılma tören alanında belirdi. İnsan aynı çevrede yaşamayı sürdürdü, fakat kutlu olanla kurduğu bağ değişti. Eski törenin zamanı, yeri, dili başka bir düzene yer verdi.
Ardından dil yapısı dönüştü. Günlük konuşma değişti. Yeni kavramlar girdi. Eski kavramlar anlam yitirdi. Bir kelime yaşamayı sürdürdü, fakat taşıdığı dünya başkalaştı. Sonra köken anlatısı yeniden örüldü. Çocuk atalarını başka bir öykünün içinde tanıdı. O öykü içinde Türk adı kimi yerde geri çekildi, kimi yerde başka bir çerçevenin içine yerleşti.
Bugün Bulgaristan'da yaşayan biri kendi geçmişini öğrenmek istediğinde karşısına parçalı bir görünüm çıkar. Devlet anlatısı ayrı bir çizgi izler. Bilimsel bilgi ayrı bir çizgi izler. Budunsal bellek ayrı bir çizgi izler. Bu üç çizgi birleşmediğinde insan kökenini bir bilgi olarak bilir, bir yön olarak taşıyamaz. Aktarım hattı kesildiği için bağ kurma imkânı daralmıştır.
Peçenekler, Kumanlar, Avarlar da benzer bir yol izledi. Bu boylar bir dönem Avrupa alanında belirleyici güç oldu. Atlı yaşayış, devingen yaşam, töresel düzen geniş bir alana yayıldı. Sonra yerleşik yaşama geçiş, din değişimi ve siyasal bütünleşme birlikte ilerledi.
Bir Kuman boyunda söz nasıl alınırdı, bir Avar boyunda yaşlı nasıl dinlenirdi; bunları taşıyan hat kesildiğinde geriye ad kaldı. Vakayiname yazarı bu adları kaydetti. Fakat o kaydın içinde yaşayan bilinç yer almadı. Sen bugün bir Kuman torunuyla karşılaştığında onun belleğinde bu düzenin izini açık biçimde bulamazsın. Çünkü o iz, sözlü aktarım zinciriyle taşınır. Zincir koptuğunda bilgi metne iner, yaşamdan çekilir.
Sibirya hattında başka bir görünüm doğdu. Yakutlar, Tuvalar, Altaylılar, Hakaslar dili korudu. Bu koruyuş dış baskıya karşı güçlü bir direnç gösterdi. Bir çocuk ana dilinde düşündü, ana dilinde duydu. Fakat dilin taşıdığı töresel katman aynı yoğunlukta korunamadı.
Rus misyonerleri doğrudan taşıyıcıya yöneldi. Kamın davulu bir çalgıdan öteydi. O davul, ritmin içinde düzeni taşıyordu. Davul yakıldığında ortadan bir nesne kalkmadı yalnız. O nesneyle birlikte bir bilgi aktarım yolu da söndü. Kutlu ağaç kesildiğinde de yalnız bir imge ortadan kalkmadı. O imgeyle kurulan bağ da koptu.
Bu müdahaleler sonunda taşıyıcı çekirdek darbe aldı. Budun dili konuşmayı sürdürdü, fakat törenin iç mantığını gündelik yaşamın içinde aynı yoğunlukta yaşatamadı. Dışarıdan bakan göz bunu kolayca seçemedi. İçerideyse anlam katmanı inceldi.
Sovyet dönemiyle birlikte yeni bir eğitim düzeni kuruldu. Okul çocuğun dünyasını yeniden çizdi. Tarih başka bir sırayla anlatıldı. Kahramanlar değişti. Değer ölçüleri yeniden belirlendi. Aile içinde anlatılan öykü ile okulda öğretilen bilgi aynı çizgide buluşmadı.
Yaşlı anlattı, genç dinledi, fakat aynı anlamı kuramadı. Çünkü genç aldığı eğitimin diliyle düşündü. Dedesi başka bir dil dünyasının içinden konuştu. Bu iki dil aynı kelimeleri kullansa da aynı dünyayı taşımadı.
Bugün Tuva'da bir genç eski bir töreni görmek istediğinde çoğu kez müzede sergilenen bir nesneyle karşılaşır. O nesne korunmuştur. Fakat onu canlı kılan bağ gündelik yaşamın içinde aynı biçimde yaşayamaz. Sahneye taşınan gösteri izlenir, fakat izleyen kişi o düzeni kendi yaşamına yerleştirmez. Bu yüzden tören görünür durumda kalır, işlevi daralır.
Çin coğrafyasında süreç daha yoğun ilerledi. Uygur, Kazak, Kırgız budunları hem kültürel hem yönetsel bir yeniden düzenleme sürecine girdi. Eğitim düzeni bu sürecin merkezinde yer aldı.
Çocuk evde bir dil duydu. O dilin içinde aile bağı, ata bağı, yer bağı vardı. Okulda başka bir dil öğrendi. Bu dil, devlete bağlı bir kimlik üretti. Evde anlatılan tarih ile okulda öğretilen tarih aynı çizgide ilerlemedi. Çocuk iki ayrı anlam dünyasını aynı anda taşımaya çalıştı.
Zamanla bu iki dünyadan biri ağır bastı. Devletin sunduğu yapı daha güçlü bir alan açtı. Aile içi aktarım geri çekildi. Genç kendi köküne ulaşmak istediğinde arada bir kopukluk hissetti.
Yeniden eğitim kampları bu sürecin en sert araçlarından biri haline geldi. Bu kamplarda bireyle birlikte bireyin taşıdığı anlatı da hedef alındı. Yaşlıların, anlatıcıların, din ulularının devre dışı kalmasıyla budun kendi iç sesini kurmakta zorlandı.
Bir çocuk büyüdüğünde elinde bütünlüklü bir öykü bulamadı. Parçalar vardı. Bu parçalar bir araya geldiğinde tam bir görünüm oluşmadı. İnsan bu yüzden kimliğini çoğu kez dışarıdan verilen çerçeveyle kurdu.
Hindistan'da Babürlü mirası başka bir yöne aktı. Türk-Moğol kökenli bir yönetim uzun süre etkili oldu. Sarayda Türkçe kullanıldı. Bu dil haberleşmenin ötesine geçti. Yönetim anlayışını, töresel düzeni, karar alma yolunu taşıdı.
Zamanla Fars etkisi saraya girdi. Dil değişti. Dille birlikte düşünme yolu da değişti. Kültür dönüştü. Yerel unsurlar güç kazandı. Saray ile çevresindeki insanlar arasındaki bağ başka bir zemine oturdu.
Birkaç kuşak sonra o soydan gelen kişi Türk kimliğini günlük yaşamında taşıyamaz hale geldi. Soy bilgisi elinde durdu, fakat ona yön vermedi. Töresel çerçeve zayıfladı. İnsan geçmişini bildi, ama o geçmişle nasıl yaşayacağını bilemedi.
Türkistan bu büyük bütünün merkezinde yer aldı. Kazak, Kırgız, Özbek, Türkmen budunları bu coğrafyada yaşadı. Bu alan, tarih boyunca töresel belleğin en yoğun aktarıldığı başlıca merkezlerden biri oldu.
Bağımsızlık sonrasında kimlik arayışı hız kazandı. İnsanlar geçmişe yöneldi. Fakat Sovyet dönemi töresel hattı kesintiye uğratmıştı. Gelenekler geri plana itilmişti. Törenler sınırlandırılmıştı.
Bir Kazak genci Tengri adını bildi. Bu ad güçlü bir anımsayışı taşıdı. Fakat o adın içindeki bütünlük her yerde aynı derinlikle belirmedi. Bir Özbek Türk kimliğini açık biçimde dile getirdi. Fakat töresel yapı katmanlara ayrılmış bir görünüm sundu.
Amerikan yerlileri de bu kopuşun en sert örneklerinden birini sunar. Bir zamanlar boy içinde söz yaşlıdan gence geçerdi. Ateş çevresinde anlatılan öykü, avın yolunu da verirdi, atanın yerini de verirdi, kutlu sayılan dansın ve duanın vaktini de verirdi. Sonra rezerv düzeni geldi. Toprak daraldı. Çocuk boyun çevriminden koparıldı. Yatılı okula alındı. Saçı kesildi. Üstündeki giysi değişti. Ana dili susturuldu. İngilizce ad verildi. Kendi inanç düzeni kapatıldı, başka bir inanç eğitimi verildi.
Güneş Dansı gibi törenler suç alanına itildi. Böylece kopuş sözden başlamadı; taşıyıcı çocuğun kendisinden başladı. Çocuk eve döndüğünde büyükannesinin anlattığı dünyayı duydu, okulun verdiği dünyayla konuştu. Aynı boy içinde iki ayrı anlam alanı açıldı. Birkaç kuşak sonra ad kaldı, soy kaldı, simge kaldı. Törenin iç bağı ise parçalı bir belleğe dönüştü.
Finler de kuzey belleğinin başka bir çözülüşünü gösterir. Eski kuzey dünyasında gök, su, kuş, yumurta, dünya ağacı, ata ruhu bir bütünlük taşır. Ayini yöneten kişiler vardır. Kutlu korular vardır. Sözlü ezgi ve söylence yalnız anlatı işi görmez; yaşayışa yön verir. Sonra Hristiyan düzeni ve İsveç egemenliği kuzey hattına yerleşir. Yazı dili, yönetim dili, okul dili başka bir yöne aktı.
On dokuzuncu yüzyılın başında Fince resmi yer tutmaz; eğitimde, yönetimde ve yazıda İsveççe ağırlık kurar (ki aslında onlar da Türk'tü...). Böylece eski kuzey belleği gündelik törenin içinden çekildi, ezgilere ve derlenmiş metinlere sığındı. Kalevala bu yüzden çok şey anlatır. Bir dirilişi anlatır. Aynı zamanda büyük bir dağılmadan sonra toplanan parçaları da anlatır. Orada eski dünyanın sesi vardır; yaşayan düzenin bütünü yerine kırılmış çizgilerin yankısı duyulur.
Peki ya Macarlar? Bozkırdan gelen hareket, boy düzeni, atlı yaşayış ve doğu bağı ilk çağlarda güçlüydü. Sonra Peçenek baskısı yön değiştirdi. Karpatlar içine yerleşme başladı. Ardından Hristiyan krallık düzeni kuruldu. Latin kültür dili yükseldi. Devlet yazısı, yönetim dili ve soylu çevrenin düşünme yolu uzun süre Latin üzerinden aktı; iş yaşamında Almanca ağırlık kazandı.
Peki bu sıralama sonrası ne olur? Macarca yaşar, fakat uzun süre kırın ve gündelik yaşamın dili gibi daraltılmış bir yerde tutulur. Böylece bozkırdan gelen kök bellek soy anlatısında, menkıbede ve kimi simgelerde yaşamayı sürdürürken, devlet aklı başka bir dilde biçimlenir.
Sonra Habsburg baskısı ve Avrupa merkezli siyasal yönelim bu ayrımı daha da derinleştirir. Macar genci kendi atalarının doğu bağını duyar, fakat okuldan ve devletten aldığı yön başka bir yere akar. Sonunda kök, canlı töreden çok tarih bilgisine ve ulusal simgeye çekilir. Dünya Türklüğü açısından burada görülen şey şudur: köken bütünüyle silinmez, kabul, ama yaşayıştan ayrılır, anımsama alanına sıkışır.
Görüldüğü üzere farklı coğrafyalar, kardeş Türk boyları ve hep aynı son.
Bu noktada Türk, geçmişe baktığında, tam bir bütün yerine parçalı bir miras görür. Aslında bu parçaları birleştirmek için ortak bir ölçü gerekti. Ama ölçü zayıfladığında her parça kendi başına anlam üretti. Ortak hat kurmak güçleşti.
Gelecekte de farklı coğrafyalar aynı örüntüyü önümüze koyacaktır ve şunları söyleyeceğiz: Töresel çekirdek zayıfladı. Dil ya dönüştü ya da içeriği daraldı. Kimlik başka çerçeveler içinde tanımlandı. Süreç ağır ağır ilerledi. İnsan her aşamada elindeki durumu olağan saydı. Böylece kopuş gözden kaçtı.
Burada dışarıdan gelen inanç düzenleri sınırlı bir etki üretti. Her biri kendi yapısını kurdu. Yine de töresel kopuşu onaracak ana damarı açamadı. Çünkü sorun, inanç başlığından önce anlamın hangi çekirdekte toplandığı sorusuna dayanıyordu. Türk'e yönelen çözücü baskı da açık çatışmalarla sınırlı kalmadı. Kimliğin çözülmesi, dilin içinin boşalması, tarihin yeniden yazılması aynı çizginin parçaları oldu. Bu çizgiyi durdurmak için köke inmek gerekti. Ama bugüne kadar başarılamadı.
İşte Yeni Tengricilik bu kökü temsil eder. Gök ile yer arasındaki bağı, insan ile doğa arasındaki ilişkiyi, birey ile budun arasındaki sorumluluğu aynı ölçüde taşır. Bu yapı merkezi bir buyurma odağı üretmez. Her bireyi taşıyıcı kılar. Sen kendi yaşamında bu ölçüyü kurduğunda zincirin bir halkasını tamamlarsın.
Bu çekirdek ayrı coğrafyalarda yeniden canlandığında ortak bir bilinç doğar. Anadolu'daki biri ile Türkistan'daki biri aynı ölçüyü kullanır. Kuzey Amerika'daki biri ile Azerbaycan'daki biri aynı bağı duyar. Bu birlik yukarıdan gelen bir buyrukla da doğmaz. Bireyin yaşamından kendi enerjisiyle yükselir.
Bugün sayısal ortamlar yeni bir temas alanı açmaktadır. Gençler eski törenleri izler, kayıtları paylaşır, ezgileri dolaşıma sokar. Bu bağ yeni bir kapı aralayacaktır. Yine de taşıyıcılık, seyretmenin ötesine geçer ve ancak insan o ölçüyü kendi yaşamına yerleştirdiğinde gerçek bağ kurulur.
Türk dünyasının birleşmesi için gereken zemin burada durmaktadır. Ortak töresel çekirdek. Ortak ölçü. Ortak bilinç. Sen bu çekirdeği kurduğunda başka coğrafyadaki Türk seni tanır. Aynı dili lehçe farkıyla biraz az anlasanız da aynı düzeni tam duyar, tam anlarsınız.
Töresiz bir budun yönünü yitirir. Töreli bir budun yönünü kendi çizer. Dünya Türklüğünün önündeki yol da burada belirginleşir.
Sen çekirdeği kurarsın. Bağ doğar. Birlik kendiliğinden serpilir.
Esen kalın.